Let u zločin: Sila koja nam je slomila krila


Operacija ,,Namjerna sila” kodno je ime za NATO bombardovanje Republike Srpske od 30. avgusta do 20. septembra 1995. godine. Da je osiromašeni uranijum ispuštan tom prilikom uzeo danak već je poznata stvar. Ali jesmo li svjesni u kolikoj mjeri? Nakon 23 godine od bombardovanja možemo vidjeti posljedice udisanja azot dioksina i raznih teških metala. Zašto su velike sile ćutale kada je protiv nas je vođen hemijski i nuklearni rat? Zašto su skriveni izvještaji o bombardovanju? Jesu li nam poznate kratkoročne i dugoročne posljedice koje je bombardovanje ostavilo u lancu ishrane?

Vrijeme poluraspada osiromašenog uranijuma je 4,5 milijardi godina. Uranijum pripada grupi toksičnih elemenata  koji ulaze u drugu grupu radionukleida veoma visoke toksičnosti. Ova vrsta municije i nuklearni otpad veoma su opasni po zdravlje ljudi. Jedan od najopasnijih efekata radiološke kontaminacije jesu njene radijacijske i toksične posljedice koje uzrokuju kancer.

Kancerogeneza

Osiromašeni uranijum je alfa i gama emiter i ima relativno malu specifičnu radioaktivnost. Međutim, alfa čestice koje se katapultiraju iz jezgra uranijuma imaju veliku energiju i veliku specifičnu jonizaciju. Ono što izaziva kancerogenezu je jonizacija Za jedan gram jona potrebna su svega 34 eV. Prašinom koja se rasprši osiromašeni uranijum može da uđe u pluća, krv, bubrege, ali neće ući u ćeliju jer su čestice velike. Ali katapultiranjem čestica iz jezgra osiromašenog uranijuma koje su male prolaze u ćeliju dolaze do DNK, mijenjaju njen lanac i od normalne prave malignu ćeliju. Uranijum  je  rastvorljiv u vodi, te može biti transportovan kroz organizam, uzrokujući prekide i jonizaciju molekula, uništavanje proteina, enzima, RNK kao i oštećenje DNK koja uključuje lomove dvostrukih lanaca. Efekti osiromašenog uranijuma uključuju i emocionalne i mentalne probleme, zamor, gubitak kontrole, a ne samo razne oblike kancera.

Fotografija: slobodnaevropa.org Tekst: Post-Conflict Environmental Assessment

Trenutno stanje

Dr Zdenka Gojković, nacionalni kordinator za maligna oboljenja i načelnica Klinike za onkologiju UKCBL kaže da je broj malignih oboljenja u stalnom porastu i da su ratna dešavanja sigurno uticala na povećanje incidence malignih oboljenja, ali nisu jedini uzročnici. Osiromašeni uranijum može biti faktor rizika koji može nagnati zdravu ćeliju da preraste u malignu transformaciju.

,,Koliko imamo veliki problem govore podaci prema kojima je ukupan broj novoboljelih od malignih bolesti 2005. godine bio 4.136, 2008. godine – 4.720, 2012. godine – 5.478, a 2013. godine 5.714, navodi Zdenka Gojković.” Podaci za 2017. godinu, kada je izvšeno posljednje ažuriranje, dostupni su u posteru ispod.

Podaci preuzeti iz studije ,, Zdravstveno stanje stanovništva” Instituta za javno zdravstvo RS

U susjednoj Srbiji, situacija je još gora. Kancer je poprimio razmjere epidemije.  Najvidljivija posljedica dejstva osiromašenog uranijuma je ta da kancer u Srbiji pokosi više od 20.000 ljudi godišnje.

Istraživačka misija

Jelena Marinković, načelnica Centra za zaštitu od zračenja objašnjava da su istraživačkom misijom UNEPA određene lokacije zagađene raznim toksičnim materijalima, od kojih je uranijum najrazorniji. Osiromašeni uranijum pronađen je u najvećim količinama na tri  lokacije: na lokaciji nekadašnjeg objekta za popravku tenkova i nekadašnjeg skladišta municije u Hadžićima, kasarne i skladišta artiljerijskog naoružanja u Han Pijesku. Na tim lokacijama pronađeni su jasni i nedvosmisleni nalazi radioaktivnih zrna ili tačaka kontaminacije na tlu i u zemlji; na jednoj od ovih lokacija utvrđena je i kontaminacija vode, na dvije kontaminacija vazduha, a na tri kontaminacija u uzorcima flore.

Takođe, ona naglašava da u nekim bombardovanim područjima nije pronađen osiromašeni uranijum iz sljedećih razloga: tlo kontaminirano osiromašenim uranijumom je od vremena vojnog sukoba prekrila zemlja, trava i drugo rastinje i zato se više ne može otkriti neposrednim merenjem na terenu, radioaktivna zrna sa osiromašenim uranijumom su toliko duboko prodrla u zemlju da ih je nemoguće detektovati, bilo neposrednim terenskim mjerenjem, bilo laboratorijskim analizama,  zbog opasnosti od mina, uzimanjem uzoraka samo u nekontaminiranim dijelovima neke lokacije ili su lokacije pregledana prije misije i zrna sa osiromašenim uranijumom i kontaminacija su uklonjeni.

,,Zanimljivo, tokom misije je pronađeno skoro 300 tačaka kontaminacije, većina na lokaciji objekta za popravku tenkova u Hadžićima. Postoje naučno valjani razlozi za vjerovanje da je zbog svojih hemijskih i fizikih osobina osiromašeni uranijum podložniji disperziji u zemljištu nego prirodni uranijum”, objašnjava Jelena Marinković.

Pitanje disperzije osiromašenog uranijuma u tlu je od posebne važnosti pri procjeni rizika buduće kontaminacije podzemnih voda i, konačno, zaliha vode za piće. Sudbina  zrna sa osiromašenim uranijumom poslije ispaljivanja zavisi od velikog broja promenjivih faktora (npr: vrste mete, otpora materijala u koji udara itd). UNEP još nije proučavao šta se dešava u slučaju radioaktivnih zrna skrivenih duboko u zemlji i ovo je jedno važno naučno pitanje na koje nije odgovoreno.

,,Naše institucije raspolažu podacima koji dokazuju da je unos osiromašenog uranijuma u organizam u bombardovanim područjima veći od godišnjeg unosa koji organizam može da podnese”, istakla je Marinkovićeva.

Izvor: Institut za javno zdravstvo RS
Izvor: Institut za javno zdravstvo RS
Izvor: Institut za javno zdravstvo RS

Udisanje aerosola osiromašenog uranijuma takođe prestavlja rizik od izloženosti veoma korodiranom radioaktivnom zrnu. Opasnost od izloženosti predstavlja spoljno ozračavanje kože beta radijacijom do koje može doći ukoliko neka osoba stavi radioaktivno zrno blizu tijela, npr, u džep. U objektu za popravku tenkova u Hadžićima utvrđena je kontaminacija podzemnih voda osiromašenim uranijumom. Ovaj nalaz opravdava kontinuiranu provjeru moguće kontaminacije vode za piće osiromašenim uranijumom u budućnosti. Dvije lokacije su pokazale jasne indikacije prisustva osiromašenog uranijuma u vazduhu. Jedan od uzoraka sa višom od “normalne” koncentracije uranijuma uzet je kod nekadašnjeg objekta za popravku tenkova u Hadžićima, a drugi je uzet kod kasarne u Han Pijesku. Ovi uzorci su sadržali preko 90% osiromašenog uranijuma, a uzrok tome je što je vjetar sa zemlje ponovo podigao prašinu sa osiromašenim uranijumom.

Bratunac- leglo smrti

Da je gornja tvrdnja itekako tačna dokazuju podaci  Instituta za javno zdravstvo FBiH  koji se odnose na područje Bratunca gdje su većinom iselili ljudi iz Hadžića.  Podaci iz 1998. godine govore da je te godine u Bratuncu od karcinoma umrlo 27 osoba, od kojih osam domaćih, 69 izbjeglica iz Hadžića i šest s ostalih područja. Zvanični podaci Zavoda za javno zdravstvo FBiH o pojavi malignih neoplazmi pokazuju da je već  u 2005. godini  na području Federacije registrovano oko 4.000 različitih vrsta karcinoma.

Republički centar za istraživanje rata objavio je  studiju doktorke iz Doma zdravlja u Bratuncu Slavice Jovanović. U Bratunac  je poslije rata izbjeglo oko 4500 stanovnika Hadžića. Studija je pokazala da izbjeglice iz Hadžića koji su došli u Bratunac  bilježe  četiri puta veću smrtnost od domaćeg stanovništva i imaju dva puta veću smrtnost od stope smrtnosti izbjeglica sa ostalih područja.

Bratunac danas, izvor: Turistička organizacija Republike Srpske

Prethodne teze prikazane gore u tabeli sa lokacijama koje su najviše stradale od osiromašenog uranijuma potvrdila mi je u razgovoru i Biljana Pavlovska, načelnica Klinike za kožne bolesti Opšte bolnice Gradiška. ,,Većinu sumnjivih slučajeva odmah šaljemo u Banjaluku jer nemamo svu potrebnu dijagnostičku opremu. Nažalost, za većinu  poslatih slučajeva ispostavilo se da su bili karcinomi. Za neke je bilo spasa, nažalost neki su bili prisutni godinama u tijelu pacijenta i prve očite manifestacije javile su se isuviše kasno. Koža je uvijek najviše izložena kao zaštitini i površinski sloj različitim vrstama otrovnih materija. Zračenje je trajno oštećuje. Od sunca pa nadalje. Ono što znamo jeste u posljednjem građanskom ratu nikako nije bilo mjera predostrožnosti i zaštite kože od zračenja i toskičnih elemenata niti bilo kojeg drugog organa i to je svakako jedan od uzročnika porasta ove zloćudne bolesti…Prema podacima kojima raspolažem  u 2010. otkriveno je 59, a tokom 2014. godine 97 novooboljelih od raka kože, dok je  ove godine od malignog melanoma preminulo 46 pacijenata”, kazala je Pavlovska.

 

Izvor:in4s.net

Dalji koraci

Zemlje koje koriste municiju sa osiromašenim uranijumom imaju odgovornost prema vojnim i civilnim žrtvama kao i odgovornost zbog zagađenja prirodne okoline. To je jedan od razloga zašto se zemlje članice NATO- a snažno odupiru bilo kakvom otvaranju ove teme. Sama činjenica da su SAD i druge članice NATO-a pokušavale da prikriju istinu o upotrebi municije sa osiromašenim uranijumom i da su tek nakon snažnog pritiska javnosti objelodanile neke podatke, predstavlja kršenje međunarodnog prava i otvara mnoga pitanja koja zahtjevaju ozbiljne odgovore. Zato su istraživanje i javna debata o osiromašenom uranijumu i posljedicama njegovog djelovanja po zdravlje ljudi i životnu okolinu prijeko potrebni. Istraživanja na životinjama pokazuju da izloženost može da izazove leukemiju i neurološke probleme, kao i da utiče na reproduktivnu funkciju. Osim toga, dokazano je da se javljaju najrazličitije posledice na zdravlje glodara, od raka pluća i oštećenja koštane formacije do krvarenja, teškog zarastanja rana, mučnina, nadutosti…

Izvor: Republički zavod za statistiku

U vezi sa potencijalnim zdravstvenim rizikom, 2004. godine formirana je i posebna parlamentarna komisija Doma naroda Skupštine BiH, koja je u svom zaključku septembra 2005. zbog ozbiljnosti ovog rizika preporučila hitno donošenje državnog zakona o radiološkoj zaštiti. Za očekivati je da će se ovi i slični zdravstveni rizici jonizirajućeg zračenja u potpunosti staviti pod kontrolu donošenjem zakona o radiološkoj i nuklearnoj sigurnosti BiH, koji je trenutno u parlamentarnoj proceduri.

Republika Srpska će se pridružiti tužbi protiv članica NATO-a zbog izazivanja humanitarne i ekološke katastrofe tokom i poslije bombardovanja Srpske projektilima sa osiromašenim uranijumom, koju iz istih razloga priprema Srbija. Tužba će biti bazirana na šest pravosnažnih presuda italijanskih sudova koji su utvrdili postojanje veze između obolijevanja od kancera i boravka italijanskih vojnika u BiH i na Kosovu i Metohiji, koje su članice NATO-a gađale osiromašenim uranijumom. Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske pridružila se tužbi i tražiće pravnim putem naknadu štetete jer će dokazati kako se naglo povećao broj oboljelih od malignih bolesti na nekoliko lokacija u Srpskoj.

Foto: tabanak.ir

Kakav vazduh udišemo?
Po čemu ćemo pamtiti proteklu godinu?